GİRİŞ
Mutlak güç sahibi Allahın adıyla,
Cibutili İnsanlar bütün varlıkları ile İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde ve Afrika Temel Haklar Şartında belirtilen ve hükümleri bu Anayasanın bütününü oluşturan Demokrasiye olan bağlılıklarını ilan ederler.
Cibutili İnsanlar ulusal topluluğun uyumlu gelişimi kadar bireysel ve ortak hakların ve özgürlüklerin kullanımını güvence altına alan Çoğulcu Demokrasi ve Hukuk Devletinin kurulması konusundaki kararlılıklarını ortaya koyarlar.
Onlar karşılıklı saygı, ulusal bağımsızlık ve toprak bütünlüğü temeline dayanan özgürlük, adalet ve dayanışma felsefesini paylaşan tüm insanlar ile barış ve dostane işbirliği yapmak arzularını ilan ederler.
BAŞLIK I: DEVLET VE BAĞIMSIZLIK
Madde 1
İslam Devletin dinidir.
Cibuti devleti demokratik, bağımsız ve bölünemez bir Cumhuriyettir.
Dil, köken, ırk, cinsiyet ve din ayrımı yapmaksızın kanun önünde tüm eşitlikleri güvence altına alır. Tüm inançlara saygı gösterir.
Cibutinin parolası Birlik, Eşitlik ve Barıştır. İlkesi insanlar için insanlar tarafından insanların devleti olmaktır. Devletin resmi dili Arapça ve Fransızcadır.
Madde 2
Devletin başkenti Cibitudur.
Cumhuriyetin amblemi beş köşeli kırmızı yıldızın yer aldığı mavi, yeşil ve beyaz bayraktır.
Kanun İstiklal Marşını ve Cumhuriyetin mührünü belirler.
Madde 3
Cibuti Cumhuriyeti dil, ırk, cinsiyet ve din ayrımı gözetmeksizin görevleri üstlenen ve üyeler olarak kabul edilen kişilerin bütünüdür.
Ulusasl bağımsızlık referendum veya temsilcileri vasıtasıyla bu haklarını kullanan Cibutili insanlara aittir. Ne insanların bir kısmı nede her hangi bir kişi ulusal bağımsızlığı kendine mal edemez.
Hiç kimse keyfi olarak ulusal topluluk üyeliği statüsünden mahrum bırakılamaz.
Madde 4
Popüler meşruiyet tüm gücün temeli ve kaynağıdır. Bu meşruiyet genel, eşit ve gizli oy kullanma hakkı ile ifade edilir.
Yürütme ve yasama erkleri genel seçim haklarından veya seçimler neticesindeki örneklerden kayanağını alır.
Madde 5
Kanun tarafından belirlenen şartlar içinde sivil ve siyasi haklarını kullanan kadın veya erkek tüm Cibutili vatandaşlar seçmendirler.
Madde 6
Siyasi partiler ve/veya siyasi parti grupları oy neticesine rıza gösterirler.
Bu siyasi partiler oluşumlarını ve faaliyetlerini Anayasaya ve ulusal demokrasi ve bağımsızlık prensiplerine saygı göstermek kaydıyla serbestçe gerçekleştirirler.
Kendilerini bir ırk, etnisite, cinsiyet, din, mezhep, dil veya bölge ile tanımlamaları yasaktır.
Siyasi partilerin ve/veya grupların idari beyanları ile ilgili formaliteler ve bu partilerin faaliyetlerini icra etmeleri veya bu faaliyetlerin durdurulması kanun ile belirlenir.
Madde 7
Cumhuriyetin kurumları;
- Yürütme erki,
- Yasama erki,
- Yargı erkleridir.
Bu erklerin her biri, Cumhuriyetçi kurumların devamlılık ve düzenli işlevlerinin güvence altına alındığı benzer şartlar içinde imtiyazlarının tam ve tüm sorumluluklarını üzerinde toplar.
Madde 8
Cumhuriyetin kurumları yaygın bağımsızlığın normal ve düzenli kullanımına izin vermek ve kamusal hak ve özgürlüklerin tam anlamıyla güvence altına alınmasını sağlamak zorundadır.
Madde 9
Kurumlar; bağımsızlığı esas almak kaydıyla, barışı, uluslararası adaleti ve insanların ekonomik, kültürel ve sosyal gelişimlerine katkı sağlamak üzere Cumhuriyetin bölgesel ve uluslararası organizasyonlara katılımına izin vermek zorundadır.
BAŞLIK II: VATANDAŞLARIN HAKLARI VE GÖREVLERİ
Madde 10
Ülkeyi oluşturan insanlar kutsaldır. Devletin buna saygı duyması ve koruması zorunludur. Kanun önünde tüm insanlar eşittir.
Hiç kimse ölüm cezası ile cezalandırılamaz.
Her birey yaşama, özgürlülük, güvenlik ve kişisel bütünlük hakkına sahiptir.
Hiç kimse suçlandığı bir eylemden dolayı kanune binaen yayımlanması dışında soruşturulamaz, tutuklanamaz, töhmet altında bırakılamaz ve kınanamaz.
Tüm suçlanan kişiler yetkili adli makamlar tarafından suçu ispatlanana kadar suçsuz kabul edilir.
Kişinin kendi seçimiyle aldığı avukat yardımıda dahil, savunma hakkı mahkemenin tüm aşamalarında güvence altına alınır. Tedbir amaçlı özgürlüğü kısıtlanan her hangi birisi kendi seçtiği bir doktordan sağlık kontrolü alma hakkına sahiptir.
Hiç kimse yargı içinde bir sulh hakiminin verdiği hükmün haricinde bir ceza tutukevinde tutulamaz.
Madde 11
Herkes yasa ve düzenlemeler tarafından konulmuş hükümlere aykırı olmamak üzere düşünme, vicdan, din, ibadet ve fikir hürriyetine sahiptir.
Madde 12
Mülkiyet hakkı bu Anayasa ile güvence altına alınır. Öncelikli tazminatı muhafaza edilmek ve yasal olarak belirlenmiş kamu gerekliliği olan haller dışında bu hak ihlal edilemez.
Mesken dokunulmazdır. Kanunda belirtilen koşullar ve şekillerde meskene zorla girilebilir ve araştırma yapılabilir. Mesken dokunumazlığını ihlal eden önlemler sadece toplu tehlike veya ölüm tehlikesi bulunan birinin korunması için alınabilir.
Madde 13
Yazışma ve diğer tüm haberleşme mahremiyeti dokunulmazdır. Bu dokunulmazlık ancak kanun tarafından uygulanabilir.
Madde 14
Cumhuriyetin tüm vatandaşları serbestçe dolaşma ve kendi istekleri ile ülkenin istedikleri bölgesine yerleşme hakkına sahiptirler. Bu hak ancak kanun ile sınırlandırılabilir. Hiç kimse kanunda belirtilen haller dışında önleyici önlemlere maruz bırakılamaz.
Madde 15
Her bir kişi serbestçe kelime, kalem ve görsel vasıtalar ile düşüncelerini ifade etme ve yayma hakkına sahiptir. Bu hak diğer insanların onuruna saygı duyulması esasına dayanılarak ve kanunda yer alan hükümler gereğince kısıtlanabilir.
Tüm vatandaşlar kanun ve düzenlemelerde yer alan hükümlerde belirtilen formalitelere muhafaza edilmesi şartıyla dernekler ve işçi sendikaları kurma hakkına sahiptir.
Grev hakkı tanınır. Grev hakkının yönetildiği kanun çerçevesinde bu hak kullanılır. Bu hak hiç bir suretle çalışma özgürlüğünü ihlal edemez.
Madde 16
Hiç kimse işkenceye, insanlık dışı, acımasız, onur kırıcı, küçük düşürücü hareketlere veya muameleye maruz bırakılamaz.
Herhangi bir birey, Devletin temsilcisi veya kamu yetkilisi gerek kendi girişimi gerekse bir talimatla suç teşkil eden bu gibi eylemleri gerçekleştirirse kanuna uygun şekilde cezalandırılır.
Madde 17
Ulusun savunması ve Cumhuriyetin bütünlüğü her bir Cibutilinin kutsal bir görevidir.
Madde 18
Düzenli olarak ulusal sınırlar içinde bulunan herhangi bir yabancının ailesi ve sahip olduğu varlıkları kanunun koruması altındadır.
Madde 19
Devlet, yurt dışında yaşayan Cibutili vatandaşlarının meşru haklarını ve çıkarlarını korur.
Madde 20
Devletin otoritesi;
- Cumhurbaşkanı ve onun yönetimi altındaki Devlet yönetimi,
- Millet Meclisi,
- Yargı erki tarafından kullanılır.
BAŞLIK III: YÜRÜTME ERKİ
Madde 21
Yürütme erki aynı zamanda Devlet Başkanı durumunda olan Cumhurbaşkanı tarafından güvence altına alınır.
Madde 22
Cumhurbaşkanı Devlet Başkanıdır. Milli birliğin vücut bulmasını sağlar ve Devletin devamlılığını temin eder.
Cumhurbaşkanı ulasal güvenliğin, milli bağımsızlığın, toprak bütünlüğünün, Anayasal düzenin ve uluslararası antlaşma ve anlaşmaların teminatçısıdır.
Madde 23
Cumhurbaşkanlığı görevine aday kişiler varsa diğer vatandaşlıklardan feragat etmiş, Cibuti vatandaşı, sivil ve siyasi haklardan yararlanan, adaylığını koyduğu tarihte en az 40 en fazla 75 yaşında olmak zorundadır.
Madde 24
Cumhurbaşkanı iki turlu, oyların çoğunluğuna göre doğrudan genel seçim ile beş yıllık süre için seçilir. Madde 23’de belirlenmiş şartlara uygun olarak tekrar seçilebilir.
Madde 25
Cumhurbaşkanlığı seçimleri mevcut Cumhurbaşkanının görevdeki yetkisinin dolmasından en az otuz en fazla kırk gün süre önce yapılır.
Madde 26
Kanun seçilme yeterliliği, adaylığın sunulması, oy sayımlarının yapılmasına ait prosedürleri ve sonuçların açıklanmasına ilişkin şartları belirler. Yine kanun aynı zamanda seçimlerin özgür ve düzenli olmasını temin etmek üzere tüm hükümleri maddeler halinde sıralar.
Madde 27
Cumhurbaşkanı kullanılan oyların mutlak çoğunluğu ile seçilir. İlk turada bu sonuca ulaşılamazsa, on beşgünlük süre içerisinde ikinci tura geçilir. Bu ikinci tur sadece en yüksek oyu alan iki adaya açıktır. Eğer bu iki adaydan biri seçimden çekilirse sonraki en yüksek oyu almış olan aday seçime katılır.
Adaylığın konulması için belirlenen son başvuru tarihinden yedi gün önce kamuoyu önünde adaylığını açıklayan kişilerden biri ölür veya ehliyeti olmadığı anlaşılırsa, Anayasa Konseyi seçimin ertelenmesine karar verebilir.
Birinci turdan önce adaylardan biri ölür veya ehliyeti olmadığı anlaşılırsa, Anayasa Konseyi seçimlerin ertelenmesine hükmeder.
İlk tur seçimlerde en fazla favori adaylardan biri ölür veya ehliyeti olmadığı anlaşılırsa, herhangi bir adaylıktan çekilme olmadan önce, veya yukarıdaki durumları takiben adaylardan birinin çekilmesi durumunda, Anayasa Konseyi seçimle ilgili tüm sürecin tekrarlanmasına karar verebillir.
Seçmenlerin çağrılması bakanlar kurulunda alınan kararname ile yapılır.
Anayasa Konseyi seçim sürecinin intizamını kontrol eder, şikayetleri değerlendirir ve oy sonuçlarını ilan eder.
Madde 28
Cumhurbaşkanının görevlerini yerine getirmesi geçici bir dönem için engellenirse, Başbakan Cumhurbaşkanın yerini doldurur.
Madde 29
Anayasa Konseyinin açık bir ehliyetsizliği belirlemesi, Millet Meclisi Başkanı veya Başbakanın belirttiği durumlarda veya her ne sebeple olursa olsun Cumhurbaşkanlığı makamında boşluk olması durumunda, bu boşluk görevi süresince Cumhurbaşkanlığına aday olamayacak Anayasa Mahkemesi başkanı tarafından doldurulur.
Bu görev sırasında, Devlet yönetimi dağıtılmaz veya yeniden yapılandırılamaz. Aynı şekilde, Cumhuriyetin kurumlarında bir değişiklik veya tasfiye yapılmaz. Yeni Cumhurbaşkanı seçimi resmi olarak makamın boşluğunun veya eski Cumhurbaşkanının kesin ehliyetsizliğinin belirlenmesinden sonra en az otuz gün en fazla kırk beş gün sonra gerçekleştirilir.
Madde 30
Cumhurbaşkanı Devlet politikasını belirler ve gerçekleştirir. Düzenleyici erkini kullanır.
Madde 31
Cumhurbaşkanı ulusa seslenebilir.
Madde 32
Cumhurbaşkanı Silahlı kuvvetlerin komutanıdır. Cumhurbaşkanı büyük komutanlıkların ve Genel Kurmay Başkanının atamasını yapar. Cumhuriyet nişanını verir.
Af hakkını kullanır.
Madde 33
Millet Meclisi Başkanı ve Anayasa Konseyi Başkanı ile istişare ettikten sonra herhangi bir kanun tasarısını referanduma sunabilir.
Madde 34
Cumhurbaşkanı eğer Meclis tarafından tekrar incelenmesine ilişkin bir talebi yok ise Millet Meclisi tarafından kabul edilen kanunları on beşgünlük süre içerisinde yürürlüğe sokar. Kanunların uygulanmasından Cumhurbaşkanı sorumludur.
Madde 35
Cumhurbaşkanı Anayasaya aykırı olduğunu düşündüğü kanunları Anayasa Konseyine sevkeder.
Madde 36
Cumhurbaşkanı adalet kararlarının icrasını takip eder.
Madde 37
Cumhurbaşkanı yabancı temsilcilikerde görevlendirilecek diplomatların, konsolosluk temsilcilerinin ve elçilerin atamasını ve akreditasyonlarını yapar. Yabancı ülkelerin elçileri ve büyükelçileri kendisine akredite edilir.
Madde 38
Kanun Cumhurbaşkanına tanınan hakları belirler ve önceki Cumhurbaşkanlarının emekli maaşlarına ilişkin imtiyaz usüllerini yapılandırır.
Madde 39
Cumhuriyetin kurumları, Ulusun bağımsızlığı, toprak bütünlüğü ve uluslararası anlaşmalar şiddetli ve ani bir şekilde tehlikeye girerse ve kamusal yetkilerin düzenli işleyişi kesintiye uğrarsa, Millet Meclisi başkanı ve Anayasa Konseyi Başkanının tavsiyesi ve bir mesajla ulusun bilgilendirilmesinden sonra Cumhurbaşkanı, Anayasanın revizyonu dışında, kamusal yetkilerin tekrar kurulması ve Ulusun güvenliğini temin etmek üzere gerekli tedbirleri alır.
Millet Meclisinin toplanması doğal bir gerekliliktir.
Cumhurbaşkanı tarafından yürürlüğe konulan yasalar tasdik edilmek üzere ilan edildikten on beş gün içerisinde yasama önlemlerine tabi tutulur. Eğer yasa tasarısı Millet Meclisi Divanı tarafından belirli bir süre içerisinde tevdi edilmez ise bu önlemler zaman aşımına uğrar. Millet Meclisi yasa tasarısını reddederse, onama geçmişe dönük bir etkiye sahip olamaz.
Madde 40
Başbakan ve Bakanların açık haklara sahip oldukları ve üyesi oldukları hükümet; görevini yerine getirmek üzere Cumhurbaşkanı’na yardım eder. Hükümet Devletin Cumhurbaşkanına görevini yerine getirirken yardım etmek ve tavsiyelerde bulunmakla vazifelidir. Başbakanı Cumhurbaşkanı atar ve Başbakanın teklifi ile diğer Hükümet üyelerini görevlendirir. Bu üyelerin yüklenecekleri görevleri belirler ve sona erdirir. Başbakan Cumhurbaşkanının politikasını gerçekleştirir, Hükümetin çalışmalarını koordine eder ve hayat bulmasını sağlar. Hükümet üyeleri Cumhurbaşkanı nezdinde sorumludurlar.
Madde 41
Cumhurbaşkanı Bakanlar Kuruluna başkanlık yapar. Bakanlar Kurulu öncelikli ve zorunlu bir görev olarak;
- Devletin genel politikalarını belirleyen kararlar,
- Kanun teklifleri
- Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve kanuna binaen kurulan Devletin yüksek kurumlarına atamalar yapılması üzerinde çalışır
Madde 42
Cumhurbaşkanı yetki alanları çerçevesi içerisinde yetkilerinin bazılarını Başbakana, Bakanlara ve yüksek işleve sahip idareye devredebilir.
Madde 43
Cumhurbaşkanı ve Hükümet üyelerinin işlevleri bakanlar kurulu genelgesi, herhangi bir kamu kurumu ve mesleki faaliyet ile uyumlu değildir.
BAŞLIK IV: YASAMA GÜCÜ
Madde 44
Parlemento Millet Meclisi olarak adlandırılan üyelerinin Milletvekili ünvanı taşıdıkları tek bir Meclisten oluşur.
Madde 45
Milletvekilleri Millet Meclisine beş yıllık bir dönem için doğrudan ve gizli genel seçim ile seçilirler. Tekrar milletvekili seçilinebilir. Yirmi üç ve daha üzerinde yaşa sahip sivil ve siyasi haklarını kullanabilen tüm Cibutili vatandaşlar milletvekili seçilmek hakkına sahiptir.
Madde 46
Görevlerinin yerine getirirken aşağıda belirtilenler Millet Meclisinin üyesi olarak seçilemezler;
- Cumhurbaşkanı,
- Başkan ve Başkan Yardımcısı,
- Hükümet ve Bakanların genel sekreterleri,
- Sulh hâkimleri,
- Devletin kontrolcüleri, işgücü ve eğitim denetçileri,
- Silahlı Kuvvetler mensupları ve Ulusal Güvenlik Kuvvetleri.
Madde 47
Milletvekili sayıları, bunların tazminatları, seçilme şartları, şeçilememe ve uygunsuzluk rejimi, oy verme yöntemi ve yeniden seçim düzenmek için gerekli olan eksik Milletvekili sayısı Anayasa tarafından belirlenir. Milletvekili seçimlerine ilişkin mevzuat ve milletvekillerinin seçilmeleri ile ilgili anlaşmazlıklar ortaya çıkması durumunda son kararı Anayasa Konseyi verir.
Madde 48
Her bir milletvekili ulusun bir temsilcisidir. Her türlü tahakküm hükümsüzdür. Bir esas teşkilat kanunu istisnai olarak oyların temsil hakkına karşın kişileri yetkilendirebilir. Böyle durumlarda hiçkimse bir den fazla vekâletname için temsiliyet alamaz.
Madde 49
Millet Meclisi ulusal topluluk temsilcilerinin bütününden oluşur.
Madde 50
Millet Meclisi üyeleri parlemento dokunulmazlık hakkına sahiptir. Hiçbir milletvekili fikirlerinden veya görevini yerine getirirken kullandığı oylardan dolayı soruşturulamaz, tutuklanamaz, kovuşturulamaz, alıkonamaz veya yargılanamaz. Millet Meclisinin yetkisi dışında, hiçbir milletvekili, oturumlar süresince, suçüstü haller dışında suçla düzeltici olaylarla ilgili olarak soruşturulamaz veya tutuklanamaz.
Oturumlar dışında, hiçbir milletvekili suçüstü haller dışında Millet Meclisi Divanı yetkisi veya yetkilendirilmiş soruşturma veya kesin mahkümiyet olmaksızın tutuklanamaz.
Millet Meclisinin talebi ile milletvekilinin alıkonması veya soruşturulması ertelenebilir.
Madde 51
Millet Meclisi her yıl iki defa oloğan genel kurul ile açılır.İlki 1 Martta, ikincisi ise 1 Ekim tarihinde başlar.Her bir olağan oturumun süresi dört aydır. Millet Meclisi Divanı olağan oturumlarda sonlandırılamayan kanun tekliflerini sonuca bağlamak ve on beş günlük süreyi geçmemek üzere bu süreyi uzatabilir.
Millet Meclisi düzenlemeleri halka açıktır.
Halka açık düzenlemelere ilişkin kayıtların tamamı Resmi Gazetede yayımlanır.
Bununla birlikte, Millet Meclisi İç Tüzükte belirtilen usullere uygun olarak kapalı oturumlar şeklindede toplanabilir.
Yılın Mali Yasası Bütçe Oturumu olarak isimlendirilen ikinci olağan oturum sırasında görüşülür.
Madde 52
Millet Meclisi Cumhurbaşkanı, Meclis Başkanı veya Milletvekillerinin mutlak çoğunluğunun talebiyle özel bir gündem ile olağanüstü oturumla bir araya gelebillir.
Oloğanüstü oturumun süresi on beş günlük süreyi geçemez.
Gündemin bitmesi ile Meclis oturuma son verir.
Madde 53
Millet Meclisi Başkanı yasama süresi için seçilir.
Madde 54
Millet Meclisi kendi iç tüzüğünü oluşturur. İç Tüzük’te;
- Adalet Divanının yapısı, işleyiş kuralları ve Başkanının yetkileri ve istisnai yetkileri,
- Daimi komüsyonlarının geçici ve daimi olmak üzere sayısı, atanma şekli, yapısı, rolü ve yeterlilikleri,
- Hükümetin faaliyetlerinin kontrol edilmesi çerçevesinde parlamentoya ait inceleme komisyonlarının oluşturulması,
- Hükümetin gensoru ilkeleri,
- Milletvekillerinin disiplin ile ilgili davranış şekilleri,
- İdari Genel Sekreter tarafından desteklenen, Millet Meclisi Başkanının yetkisi altında yer alan idari hizmetlerin organizasyonu,
- Anayasada açıkca belirtilen istisnai farklı oy veme türleri,
- Genel anlamda, Millet Meclisinin anayasal yetki çerçevesi içinde işleyişine ait tüm kurallar belirlenir.
BAŞLIK V: YASAMA VE YÜRÜTME ERKLERİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER
Madde 55
Millet Meclisi yasama gücünü yerine getirir. 67’nci Maddenin hükümlerinin muhafazası altında, Millet Meclisi kendi başına basit çoğunluk ile kanunları oylar.
Madde 56
Kanunlar aşağıda belirtilen konulara ilişkin kanunları belirler;
- Resmi yetkilerin organizasyonu,
- Yetkilerin Devlet ve yerel bütünleyiciler arasında dağıtımı, büroların, kamu kurumları, milli şirketler veya teşebbüslerin kurulması,
- Sivil ve vatandaşlık hakları, milliyet, emlak ve kişilerin güvenliği, ailenin organizasyonu, mülkiyet rejimi, miras ve borçlar hukuku,
- Milli savunma kapsamında zorunlu koşulan gereklilikler, vatandaşlara tanınan kamu özgürlüklerinin kullanımına ilişkin temel güvenceler,
- Seçimin yönetimi,
- Sivil ve askeri görevlilere tanınan temel güvenceler,
- Suçlar ve kabahatlerin belirlenmesi ve bunlara uygulanabilecek cezalar, ceza muhakeme usulü, genel af, adalet teşkilatı, yargıçların statüsü, idare memurları, adli ve yargı ile ilgili meskeler ve hapishane teşkilatı yönetimi,
- Genel eğitim ilkeleri,
- Çalışma hakkının temel ilkeleri, hükümet çalışanlarına ait haklar, sosyal güvenlik,
- Herhangi bir mahiyete sahip vergi taplama temel usulleri ve oranları,
- Para basımı, kredi, bankalar ve sigorta işlemlerinin yönetimi.
Madde 57
Bu anayasaya binaen kanunun alanına girmeyen diğer konular düzenleyici erke aittir.
Cumhurbaşkanının talebiyle Anayasa Konseyi bir önceki paragrafa binaen söz konusu konuların düzenliyici bir karaktere sahip olduğunu ilan ederse, bu konulara ilişkin yasama metni kararname ile değiştirilebilir.
Madde 58
Yasanın başlatılması eş zamanlı olarak Cumhurbaşkanı ve Millet Meclisine aittir.
Cumhurbaşkanı ve Milletvekileri değişiklik yapma hakkına sahiptir.
Madde 59
Yasanın alanında olmayan öneriler, Kanun teklifleri ve değişikler kabul edilmez. Kabul edilmeme durumu Divanın görüşmesi sonrasında Millet Meclisi Başkanı tarafından duyurulur.
Anlaşmazlık durumunda, Cumhurbaşkanı veya Millet Meclisi Başkanı tarafından konu yirmi günlük bir süre içerisinde karar vermek üzere Anayasa Konseyine gönderilir.
Madde 60
Hükümet faaliyetleri ve yönetimi ile ilgili düzenli olarak Millet Meclisine hesap verir. Millet Meclisi aşağıda yer alan yöntemlerle bilgi alma ve kontrol etme haklarını kullanır;
1. Sözlü veya yazılı sorular;
2. Parlamenter inceleme komisyonları;
3. Hükümet hakkında gensoru;
4. Ulusun durumu ile ilgili yıllık müzakereler.
Her hafta bir oturum Milletvekillerinin Hükümet üyelerine sorular yöneltebilmesine öncelik verecek şekide ayrılır.
Hükümet, bir veya birden fazla bakan hakkında gensoru verilebilmesi ancak en az on milletvekilinin insiyatifi ile olabilir. Meclis Divanı tarafından belirlenen bir tarihte ve özel bir oturumda yapılır.
Müzakereye gensoruyu verenlerin önerdikleri çözümü Meclisin oylaması ile devam edilebilir.
Her bir oturumun açılışında, Başbakan ülkenin durumu, Hükümetin başarıları ve hükümetin geleceğe dönük önemli politikaları ile ilgili bir rapor sunar. Başbakanın sunumunu müzakere takip eder. Millet Meclisinin iç tüzüğü bu farklı prosedürlerin uygulanmasına ilişkin durumları açıkca belirler.
Madde 61
Savaş ilanına özellikle bu etkiyi oluşturmak üzere toplanan Millet Meclisi yetkilidir. Cumhurbaşkanı savaş ilanını bir mesajla ulusa duyurur.
Sıkıyönetim ve Olağanüstü hal Bakanlar Konseyi kararnamesi ile alınır.
Millet Meclisinin oluru alınmadan Sıkıyönetim ve Olağanüstü halin 15 günden daha fazla uzatılmasına yetki verilmez.
Madde 62
Barış anlaşmaları, ticari anlaşmalar, uluslararası organizasyonlar ile ilgili anlaşma ve sözleşmler, Devletin finansmanı ile ilgili anlaşmalar, kişilik haklarını ve toprak haklarını devretme, değişme veya kazanma konularını içeren anlaşmalar yalnızca kanuna binaen onaylanır veya kabul edilir. Bu Anayasanın hükümlerine aykırı bir şart içeren uluslararası bir sözleşmenin onaylanması ve tasdiklenmesi ancak Anayasanın değiştirilmesi ile mümkün olabilir.
Referandum ile insanların onayı alınmadan yapılan toprak devri veya kazanımı geçerli değildir.
Madde 63
Cumhurbaşkanı kendi talebi ile Millet Meclisine hitap edebilir ve mesajlarını iletebilir.
Madde 64
Hükümet üyeleri Millet Meclisi oturumlarına katılabilirler. Bir milletvekilinin, bir komisyonun veya kendi istekleri ile Millet Meclisinde konuşma yapabilirler.
Madde 65
Mali Hukuk Devletin kazanç ve harcamalarını belirler. Sayıştay tarafından Devletin hesaplarının denetlenmesine bağlı kalarak düzenleyici kanunlar Mali Kanunların uygulanmasını kontrol eder. Program yasaları Devletin ekonomik ve sosyal faaliyetlerinin amacını tesis eder.
Madde 66
Esas teşkilat kanunlarının temel özelliklerini belirleyen Anayasada yer alan yasalar ancak Millet Meclisi üyelerinin mutlak çoğunluğu ile kabul edilirler, ve ancak Anayasa Konseyinin bahsedilen yasanın Anayasaya uygun olduğunu duyurmasından sonra yayımlanırlar.
Madde 67
Meclisin gündemi Meclisi Başkanı, Adalet Divanı Başkan Yardımcısı, Parlementer Grupların Başkanları, Komisyon Başkanları, Mali Komisyonun Genel Rapörtöründen meydana gelen Başkanlar Komisyonunda belirlenir. Bir hükümet temsilcisi bu Konferansın çalışmalarına eşlik eder. Sadece Madde 57’ye binaen Konferansın görevlerinden dolayı ortaya çıkan metinler Millet Meclisi gündemine dahil edilebilir.
Gündeme önem sırasına ve Hükümetin belirlemesi durumunda kanun teklifine ilişkin görüşmeler, kabul edilen kanun önerileri dahil edilir ve değiştirilemez.
Öncelik talep edildiğinde Hükümetin hakkıdır.
Article 68
Kabul edildiğinde kamu kaynaklarının eksilmesi veya diğer harcamaları eş zamanlı olarak azaltılmasını veya eşit miktarda yeni kazanç elde edilmesini sağlmaksızın kamu borçlarının artması şeklinde bir etkiye sahip olabilecek değişiklik ve kanun önerileri kabul edilmez.
Madde 69
İlgili yılın Mali Yasa Kanun Teklifi (devlet bütçesi) bütçesel dönemden ve her durumda 15 Kasımdan önce olağan oturumun açılması ile Millet Meclisine gönderilir. Mali Yasa Kanun Teklifi tüm harcamarı kapsayacak kazançları ortaya koymak zorundadır. Mali Yasa Kanun teklifi otuz beş günlük süre içerisinde ilk okumanın en sonunda oylanır. Değişikli veya reddedilmesi durumunda, ikinci okuma talep edilebilir.
Eğer bütçe 1 Ocaktan önce oylanamazsa, Cumhurbaşkanı önceki yılın bütçesini geçici onikincisi ile tekrar uygulama yetkisine sahiptir. Bütçe ancak genel kurul toplantısı ile kabul edilir.
BAŞLIK VI: ULUSLARARASI ANLAŞMALAR, SÖZLEŞMELER VE ANTLAŞMALAR
Madde 70
Cumhurbaşkanı Millet Meclisinin onayına sunulan anlaşmaları ve uluslararası sözleşmeleri görüşür ve onaylar.
Yayımlanmaları ile ilgili olarak, düzenli onaylanan anlaşmalar ve sözleşmeler, her bir anlaşma ve sözleşme için diğer tarafın bu anlaşma ve sözelşmeyi uygulaması ve anlaşma yasasının hükümlerine uygunluğu bakımından muhafaza altındaki kanunların üzerinde bir yetkiye sahiptir.
Önceki paragrafta yer alan ifadelere zarar vermeden, Anayasanın ilgili hükümlerine aykırı bir koşul içeren bir uluslararası taahhütün onaylanması ve kabulü ancak Anayasanın değiştirilmesi ile uygulanabilir.
BAŞLIK VII: YARGI ERKİ
Madde 71
Yargı erki yasama ve yürütme erkinden bağımsızdır. Bu yetki Yüksek Mahkeme, Sayıştay ve diğer Mahkemeler tarafından kullanılır.
Sayıştay kamu maliyesinin yargı anlamında kontrolüdür.
Madde 72
Yargı erki bu Anayasa’da tanımlanan haklar ve özgürlüklere saygı gösterilmesi ile ilgilenir.
Yargıç yalnızca yasalara uyar. Görevi çerçevesinde, kendi özgür hakemlik kararı ile ilgili olarak tüm önyargı şeklinde yapılan baskılara karşı korunur.
Duruşma hâkimleri değiştirilemez.
Madde 73
Cumhurbaşkanı yargı yetkisinin bağımsızlığının garantörüdür. Cumhurbaşkanı kendisinin başkanlık yaptığı Yüksek Yargılama Konseyi tarafından desteklenir.
Yüksek Yargılama Konseyi hâkimlik yetkisine sahip olanların kariyerlerinin yönetimi ile ilgilenir ve yargı makamlarının bağımsızlığı ile ilgili konularda fikrini beyan eder. Yargı hâkimlerinin disiplin ile ilgili konularında bir konsey olarak karar verir. Bu anayasada yer alan ilkelere uygun olarak hâkimlerin statülerinin yanında Yasama Yüksek Konseyinin yapısı, işlevi ve yetkileri bir esas teşkilat kanunu ile belirlenir.
Madde 74
Hiç kimse keyfi olarak alıkonamaz. Kişisel özgürlüğün koruyucusu olarak yasama gücü kanunda yazılı şartlar altında bu ilkeye saygı gösterilmesini güvence altına alır.
BAŞLIK VIII: ANAYASA KONSEYİ
Madde 75
Anayasa Konseyi Anayasal prensiplere saygı duyulmasını ve uygun hareket edilmesini temin etmekten sorumludur. Anayasa Konseyi kanunların anayasaya uygunluğunu kontrol eder.
Anayasa Konseyi insanların temel haklarını ve kamu özgürlüğünü güvence altına alır.
Anayasa Konseyi kurumların işlevlerini yerine getirmelerini ve resmi yetkilerin kullanılmasını düzenleyen organdır.
Madde 76
Anayasa Konseyi tekrarlanamayan ve sekiz yıllık süresiyi kapsayan bir tezkereye sahip altı üyeden oluşur. Üyeler aşağıda belirtildiği üzere atanırlar;
- İki üye Cumhurbaşkanı tarafından
- İki üye Millet Meclisi Başkanı tarafından
- İki üye Yüksek
Konsey üyelerinin yarısı her dört yılda bir yenilenir.
Anayasa Konseyi Başkanı üyeler arasından Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Cumhurbaşkanı eşitlik olması durumunda belirleyici oy hakkına sahiptir. Bir önceki Cumhurbaşkanı Anayasa Konseyi üyesi olma hakkına sahiptir.
Anayasa Konseyi üyeleri de Millet Meclisi üyelerine tanınan dokunulmazlık hakkını kullanırlar.
Anayasa Konseyi üyelerinin en az otuz yaşında olmaları zorunludur ve prensip olarak hukuk deneyimine sahip kişiler arasından seçilirler.
Madde 77
Anayasa Konseyi tüm seçimlerin ve referandum sürecinin düzenini sağlar ve bunların sonucunu duyurur. Seçim ve referandum ile ilgili şikayetleri ele alır ve sonuca bağlar.
Her hangi bir adayın veya siyasi partinin bir seçimin geçerliliği ile ilgili anlaşmazlıkları Anayasa Konseyine sevk edilir.
Madde 78
Esas teşkil eden kanunlar ve Millet Meclisinin iç düzenlemeleri resmi olarak yayımlanmadan ve hayata geçirilmeden önce Anayasaya uygunluklarını incelemek ve karar vermek üzere Anayasa Konseyine sunulmak zorundadırlar.
Madde 79
Yine yukarıdaki durumlarda olduğu üzere Anayasal uygunluğa karar vermek üzere, kanunlar remi olarak ilan edilmeden önce Cumhurbaşkanı, Millet Meclisi Başkanı veya on Milletvekili tarafından Anayasa Konseyine sunulabilir.
Cumhurbaşkanı tarafından Anayasa Konseyine yapılan başvurular kanunun kesin olarak kabul edilmesi sonrasında altı gün içerisinde ele alınmak zorundadır; Millet Meclisi Başkanı veya Milletvekilleri tarafından yapılan başvuru konuları ise yine aynı şekilde kanun kesin olarak kabül edildikten sonra altı günlük süre içerisinde ele alınmak zorundadır.
Daha önce iki paragraf boyunca belirtilen durumlarda, Anayasa Konseyi bir aylık süre içerisinde karar vermek zorundadır. Bununla birlikte, eğer acil bir durum söz konusu ise bu süre Cumhurbaşkanının talebiyle sekiz güne kısaltılabilir. Burada belirtilen durumlarda, Anayasa Konseyine incelenmek üzere yapılan başvurular resmi ilam süresini askıya alabilir.
Anayasaya aykırı olduğu beyan edilen bir kanun hükmü resmen duyurulmayabilir veya gerçekleştirilmeyebilir.
Madde 80
Her hangi bir kişinin Anayasa ile tanınan temel haklarını ilgilendiren kanun hükümleri eğer acil bir durumu içeriyor ise yargı alanından önce dava önergeleri vasıtasıyla Anayasa Konseyine sunulabilir.
Anayasaya uygun olmayan dava önergeleri herhangi bir yagılamadan önce herhangi bir davacı tarafından kaldırılabilir.
Yargı merciine havale edilen konularla ilgili olarak müracaat sonrasında yargı yetkisini askıya almalı ve konuyu yüksek mahkemeye taşımalıdır. Eğer konu önemli bir sorun teşkil emiyor ise Yüksek mahkemenin itirazı reddetmek için bir aylık süresi vardır, itiraz önemli bir konuya haiz ise itirazı bir aylık süre içerisinde karar vermek üzere Anayasa Konseyine sevk eder.
Anayasaya aykırı olduğu yönünde yargı kararına varılan kanun hükümlerinin uygulanma özelliğini kaybeder ve artık prosedürleri uygulanmayacaktır.
Madde 81
Anayasa Mahkemesinin kararları yargılanan konu ile ilgili yetkiyi oluşturur. Bu kararlar herhangi bir rücuya maruz değildir. Bu kararların kamu gücü, tüm idari, yargı yetkilileri ve maddi veya manevi kişiler üzerinde zorlayıcı bir etkisi vardır.
Madde 82
Bir esas teşkilat kanunu Anayasa Konseyinin organizasyon ve işlevlerine ait kuralları ve takip edilecek prosedürleri belirler. Bu esas teşkilat kanunu eşitliği gözeterek 80. maddenin uygulanmasına ilişkin usulleri belirler.
BAŞLIK IX: YÜKSEK MAHKEME
Madde 83
Bir Yüksek Mahkeme Kurumsal olarak oluşturulur. Her bir genel yenilemede Millet Meclisi tarafından atanan üyelerden meydana gelir. Bir esas teşkilat kanunu Yüksek Mahkemenin yapısını, çalışmasına ilişkin kuralları ve uygulanacak kurallları tesis eder.
Madde 84
Yüksek Mahkeme Millet Meclisi tarafından suçlu bulunan Bakanları ve Cumhurbaşkanını yargılayama yetkisini sahiptir.
Cumhurbaşkanının ağır ihanet suçu dışından görevini yerine getirirken yapmış olduğu fiillerden dolayı bir sorumluluğu yoktur. Hükümet üyelerinin görevleri sırasında yaptıkları fiillerden cezai sorumlulukları vardır ve bu fiiliyatı işledikleri anda suç veya cürümlerinden dolayı sorumludurlar.
Suçlamalar Millet Meclisini oluşturan Milletvekillerinin üçte iki çoğunluğu ile oylanır.
Yüksek Mahkeme kararları dava duruşmalarında yer alan fiillerin işlendiği zamanda yürürlükte olan ceza hukukunda belirtilen suçların, cürümlerin tanımları ve sonuçlandırılan cezalar ile bağlıdır.
BAŞLIK X: BÖLGESEL BÜTÜNLEYİCİLER
Madde 85
Bölgesel bütünleyiciler idari ve mali özerkliğe sahip kamu hukukunun manevi kişileridir.
Bölgesel bütünleyiciler özel statüse sahip bölgeler, topluluklar ve diğer bölgesel bütünleyicilerdir.
Madde 86
Bölgesel bütünleyiciler yerel ve bölgesel çıkarların tesisi ve gelişiminin temel alındığı bakış açısına sahip konseyler tarafından özgürce yönetilir.
Madde 87
Bölgesel bütünleyicilerin misyonu, yapısı, çalışma şekli ve finansman yönetim anlayışı bir esas teşkilat kanunu ile belirlenir.
Madde 88
Bölgesel bütünleyiciler içinde bulunan hükümet temsilcisinin ulusal çıkarların gözetilmesi, idari kontrol ve yasalara uyulması ile ilgili sorumlulukları vardır.
BAŞLIK XI: KAMU UZLAŞTIRICILARI
Madde 89
Kamu Uzlaştırıcısı olarak adlandırılan bir organ teşkil edilir. Bu kişi Cumhurbaşkanı tarafından 5 yıllık bir süre için atanır ve tekrar aynı göreve seçilemez. Görevinden alınamaz ve görevi ile ilgili dokunulmazlığa sahiptir.
Madde 90
Kamu Uzlaştırıcısının statüsü, yetkileri, yapısı ve işlevi bir asas teşkilat kanunu ile belirlenir.
BAŞLIK XII: ANAYASANIN DÜZELTİLMESİ
Madde 91
Anayasada değişilik insiyatifi eşzamanlı olarak Cumhurbaşkanı ve Milletvekillerine aittir.
Anayasa değişikliğinin ele alınabilmesi için, değişiklik için herhangi bir parlemonto önerisinin Millet Meclisi üyelerinin en az üçte biri tarafından imzalanması zorunludur.
Değişikli önerisi veya Kanun teklifi Millet Meclisi üyelerinin çoğunluğu tarafından oylanmak zorundadır ve sadece genel seçimler sonucu basit çoğunluğun sağlandığı referandum ile kesin olarak yürürlüğe girer.
Bununla berarber, Cumhurbaşkanının kararı ile referandum engellenebilir, bu durumda Kanun teklifi veya değişiklik önerisi sadece Millet Meclisini oluşturan üyelerin üçte iki çoğunluğunun oyları ile kabul edilir.
Madde 92
Devletin varlığı veya ülkenin bütünlüğünü, hükümetin Cumhuriyet şeklini ve ya Cibuti demokrasisinin çoğulcu karakterini etkilyeceği değerlendirilen kanun teklifleri ve değişiklik önerileri gündeme alınmaz.
BAŞLIK XIII: KESİN VE GEÇİCİ HÜKÜMLER
Madde 93
Anayasa referanduma sunulur. Anayasa Cibuti Cumhuriyeti Resmi Gazetesinde Fransızca ve Arapça olarak kayıt altına alınır ve yayımlanır, Fransızca metin geçerli olacaktır.
Madde 94
Mevcut Anayasa referandum ile otuz gün içinde onaylandıktan sonra Cumhuriyetin Anayasası olarak yürürlüğe girecek ve uygulanacaktır. Anayasanın onaylanmasından sonra yine bu Anayasa içinde yer alan kurumların tesis edilmesine en geç iki ay içinde başlanacak ve sekiz ay iyinde kurulumları tamamlanacaktır.
Madde 95
Bu Anayasanın uygulanması için gerekli hükümler Millet Meclisi tarafından oylanan kanunların amacı olacaktır.
Madde 96
Yürürlükte olan kanunlar bu Anayasaya aykırı olmadıkları veya belirli bir yürürlükten kaldırmanın konusu olamadıkları sürece uygulanabilir olarak kalırlar.
Madde 97
Yeni yetkili makamlar ve kurumlar teşkil edilene kadar Cibuti Cumhuriyetinde kurulan yetkili makamlar işlevlerini yerine getirmeye devam ederler ve mevcut kurumlar varlıklarını devam ettirirler.
Oluşturulması için gerekli tüm şartlar karşılandığında Senato tesis edilir.
Senatonun çalışma şekli ve yapısı için gerekli hükümler bir esas teşkilat kanunu ile belirlenir.
